H. J. Rose - Ο καθηγητής κλασικής φιλολογίας που καθήλωσε τον Καπαμπλάνκα

Το βιβλιο A Handbook of Greek Mythology (Εγχειρίδιο ελληνικής μυθολογίας, 1928) θεωρείται ακόμα και σήμερα ένα από τα σημαντικότερα έργα παγκοσμίως σχετικά με το αντικείμενο αυτό. Συγγραφέας του ο διακεκριμένος καναδικής καταγωγής Άγγλος φιλόλογος Herbert Jennings Rose (1883-1961), που κατείχε την έδρα της ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Σαιντ Άντριους (St Andrews) της Σκωτίας από το 1927 ως το 1953.
Ένα ακόμη από τα σημαντικότατα έργα του είναι γνωστό στην πλειοψηφία των σπουδαστών των διαφόρων τμημάτων της Φιλοσοφικής Σχολής της χώρας μας. Πρόκειται για την Ιστορία της λατινικής λογοτεχνίας, έργο που γράφτηκε το 1954 και διδάσκεται ακόμα και σήμερα σε πολλές χώρες.


Η άγνωστη πτυχή της ζωής του Rose δεν είναι άλλη από το σκάκι. Ερασιτέχνης, μια και οι υποχρεώσεις του στον πανεπιστημιακό χώρο δεν του έδιναν πολλά περιθώρια για να παίζει συστηματικά, ήταν ωστόσο αρκετά ικανός ώστε να κάνει την εξής ισοπαλία με τον Καπαμπλάνκα σε ένα ματς που παίχτηκε τηλεγραφικά στις 23 Μαρτίου του 1907 και το οποίο βρήκαμε στην Chessbase:

Capablanca-Rose
Πανεπιστημιακό ματς ΗΠΑ-Αγγλία μέσω τηλεγράφου, 1907
1. ε4 ε5 2. Ιζ3 Ιγ6 3. Αβ5 ζ5 4. δ3 Ιζ6 5. 0-0 ζxε4 6. δxε4 δ6 7. Ιγ3 Αε7 8. θ3 0-0 9. Ιη5 Βε8 10. ζ4 θ6 11. Αγ4+ Ρθ8 12. Ιε6 Αxε6 13. Αxε6 Ιδ4 14. Αβ3 Ιxβ3 15. αxβ3 Βγ6 16. Βε2 εxζ4 17. Αxζ4 α6 18. Παε1 Παε8 19. Βδ3 Ιδ7 20. Ιδ5 Ιγ5 21. Βγ3 Ιε6 22. Βδ2 Ιxζ4 23. Ιxζ4 Βγ5+ 24. Ρθ1 Αη5 25. Ιη6+ Ρη8 26. Βδ3 Πxζ1+ 27. Πxζ1 Αζ6 28. ε5 δxε5 29. β4 Βγ6 30. Ββ3+ Βε6 31. Βη3 Αη5 32. Ιθ4 Αxθ4 33. Βxθ4 ε4 34. Πε1 Βε7 35. Βxε7 Πxε7 36. Ρη1 Ρζ7 37. Ρζ2 Ρζ6 38. Ρε3 Ρε5 39. Πδ1 θ5 40. Πδ4 Ρζ5 41. Πδ5+ Ρη6 42. Πδ4 και στο σημείο αυτό συμφωνήθηκε η ισοπαλία

Sir William Jones

Στο ιστολόγιο Μιχαήλ Ταλ υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση για τον Γουίλλιαμ Τζόουνς (William Jones, 1746-1794), τον διάσημο Άγγλο φιλόλογο του 18ου αιώνα, δημιουργό του ποιήματος για τη θεά του σκακιού Κάισσα, αρχιδικαστή στην Ινδία και μελετητή της αρχαίας ινδικής λογοτεχνίας, που από πολλούς θεωρείται ως ο πατέρας της ιστορικής γλωσσολογίας. Αυτό που παρατήρησε ο Τζόουνς είναι κάτι που γνωρίζουν όλοι οι σπουδαστές της γλωσσολογίας σήμερα, πως υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στην αρχαία ελληνική, τη λατινική, τη σανσκριτική, την περσική, τη γοτθική και την κελτική γλώσσα, πράγμα που οδηγεί στο συμπέρασμα πως όλες αυτές οι γλώσσες πρέπει να είχαν μια κοινή πηγή.
Βέβαια ο Τζόουνς δεν υπήρξε γλωσσολόγος με την έννοια που γνωρίζουμε σήμερα, γι' αυτό και τα όσα λέει επιδέχονται κριτικής από πολλές απόψεις. Αυτό όμως δεν μειώνει τη συνεισφορά του στην εξέλιξη μιας επιστήμης που τότε έκανε ουσιαστικά τα πρώτα της βήματα.

Ακολουθεί το γνωστό απόσπασμα του λόγου που εκφώνησε ο Γουίλλιαμ Τζόουνς στις 2 Φεβρουαρίου 1786 στην Καλκούτα.

Η σανσκριτική γλώσσα, όποια κι αν είναι η αρχαιότητά της, έχει υπέροχη δομή. Τελειότερη από την ελληνική γλώσσα, πλουσιότερη από τη λατινική και πιο εκλεπτυσμένη και από τις δύο. Ακόμη, η συγγένειά της και προς τις δύο, τόσο στις ρίζες των ρημάτων όσο και στη γραμματική, είναι μεγαλύτερη από εκείνη που θα μπορούσε να παραχθεί τυχαία, τόσο μεγάλη που κανείς φιλόλογος δεν θα μπορούσε να μελετήσει και τις τρεις γλώσσες χωρίς να πιστεύει ότι έχουν ξεπηδήσει από κάποια κοινή πηγή, η οποία ίσως δεν υπάρχει πια. Για παρόμοιους λόγους, αν και όχι τόσο αποφασιστικούς, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τόσο τα γοτθικά όσο και τα κελτικά, αν και αναμεμιγμένα με διαφορετικό ιδίωμα, είχαν την ίδια προέλευση με τα σανσκριτικά. Τα αρχαία περσικά θα μπορούσαν να προστεθούν στην ίδια οικογένεια.

Πηγή: Το βιβλίο του J. P. Mallory Οι Ινδοευρωπαίοι, μετάφραση Ελένη Αστερίου, εκδόσεις Δελφίνι, Αθήνα 1995.

Μαθηματικό φωτοκουίζ

Το 1539 ο άντρας της εικόνας έδωσε τον ακόλουθο όρκο σε φίλο και συνάδελφό του, επίσης μεγάλο μαθηματικό της εποχής:
Σου ορκίζομαι, στο όνομα των ιερών Ευαγγελίων του Θεού, και ως αληθινός άντρας με τιμή, όχι μόνο ποτέ να μη δημοσιεύσω τις ανακαλύψεις σου, αν μου τις διδάξεις, αλλά σου υπόσχομαι επίσης, βάζοντας ως ενέχυρο την πίστη μου ως αληθινός χριστιανός, να τις σημειώσω με κώδικα, ώστε μετά το θάνατό μου κανείς να μην μπορεί να τις καταλάβει.

Έξι χρόνια αργότερα, σε ένα από τα σημαντικότερα μαθηματικά έργα του 16ου αιώνα, ο όρκος καταπατάται, και η λύση της τριτοβάθμιας εξίσωσης x3 + αx = β δημοσιεύεται, για να ακολουθήσει μια πολύχρονη διαμάχη ανάμεσα στους δύο επιστήμονες.

Ο συγκεκριμένος μαθηματικός είχε δύο μεγάλες αδυναμίες: τον τζόγο και το σκάκι. Στον πρώτο τον βοηθούσαν οι γνώσεις του για τη θεωρία των πιθανοτήτων και στο δεύτερο είχε αποκτήσει, σύμφωνα με τις πηγές, μεγάλη ικανότητα. Μάλιστα σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, από το 1540 μέχρι το 1542 είχε αφοσιωθεί σχεδόν αποκλειστικά στο σκάκι.
Μετά από όλα αυτά, μάλλον είναι σχετικά εύκολο να βρει κανείς ποιος είναι.

Ευγένιος Αντωνιάδης - ο σκακιστής αστρονόμος

Στις 20 Σεπτεμβρίου του 1909 η ατμόσφαιρα πάνω από το Παρίσι ήταν πεντακάθαρη, ιδανική για αστρονομικές παρατηρήσεις. Εκείνη η νύχτα έμελλε να σημαδέψει για πάντα την αντίληψη της επιστήμης για τη φύση του πλανήτη Άρη, βγάζοντάς την από μια πλάνη που βαστούσε δεκαετίες. Έχοντας στη διάθεσή του το γιγάντιο τηλεσκόπιο της εποχής, το Grand Lunette του Αστεροσκοπίου της Meudon κοντά στο Παρίσι, ο διάσημος Έλληνας αστρονόμος Ευγένιος Αντωνιάδης καταρρίπτει τη θεωρία των Τζιοβάνι Σκιαπαρέλλι και Πέρσιβαλ Λόουελ για τη δήθεν ύπαρξη καναλιών στον Άρη, που μέχρι τότε θεωρούνταν κατασκευάσματα ευφυούς εξωγήινης ζωής.

Το Αστεροσκοπείο της Meudon

Ο Αντωνιάδης μετά από τις παρατηρήσεις του έγραψε: «Η πρώτη ματιά που έριξα στον πλανήτη ήταν μια αποκάλυψη. Ο πλανήτης φαινόταν καλυμμένος από μια απέραντη και απίστευτη ποσότητα λεπτομέρειας, φυσικής και λογικής, ανώμαλης και διάστικτης, από την οποία η γεωμετρία έλαμπε δια της απουσίας της». Με άλλα λόγια είπε ότι το πολυδαίδαλο πλέγμα των ίσιων γραμμών, που είχε στοιχειώσει το μυαλό των επιστημόνων και ονόμαζαν «κανάλια» δεν ήταν τίποτα άλλο από ψευδαίσθηση, από οπτική απάτη.

Ο Σκιαπαρέλλι δεν το δέχτηκε. Το ίδιο κι ο Λόουελ. Κι έπρεπε να φτάσουμε στη δεκαετία του ’60 για να επικρατήσει πλήρως η άποψη αυτή, που γκρέμιζε οριστικά και αμετάκλητα έναν όμορφο μύθο.

Δυο χρόνια νωρίτερα, το 1907, γινόταν στο Παρίσι ένα μικρό διεθνές σκακιστικό τουρνουά. Στην πρώτη θέση του τουρνουά αυτού ισοβαθμούν με 6 βαθμούς σε 7 αγώνες ο μεγάλος Έλληνας αστρονόμος και ο κορυφαίος τότε στο παγκόσμιο σκακιστικό στερέωμα Αμερικανός πρωταθλητής Φρανκ Μάρσαλ! Με ένα βαθμό διαφορά ακολουθεί ο Ταρτακόβερ. Ο Αντωνιάδης νικάει και τους δύο. Η παρτίδα του με τον Μάρσαλ έχει διασωθεί:

Φρανκ Μάρσαλ-Ευγένιος Αντωνιάδης, Παρίσι 1907
1.δ4 δ5 2.γ4 ε6 3.Ιγ3 Ιζ6 4.Αη5 Αε7 5.ε3 Ιε4 6.Αxε7 Βxε7
7.γxδ5 Ιxγ3 8.βxγ3 εxδ5 9.Αδ3 Ιδ7 10.Ιζ3 O-O 11.O-O Πε8 12.γ4
δxγ4 13.Αxγ4 Ιβ6 14.Βγ2 Αζ5 15.Βxζ5 Ιxγ4 16.Πζγ1 Ιδ6 17.Βγ5 γ6
18.Παβ1 Ιε4 19.Βγ2 Παδ8 20.Ιε5 Ιδ6 21.Βα4 Ιβ5 22.Πxγ6 Ιxδ4
23.εxδ4 βxγ6 24.θ3 Πδ6 25.Ιxγ6 Βε4 26.Πγ1 Πη6 27.η4 θ5 28.Βγ2 Βζ3 29.Ββ3 Βζ4 30.Βγ3 θxη4 31.Ιε5 ηxθ3+ 32.Ρθ1 Βη5 0-1
Μπορείτε να δείτε την παρτίδα εδώ.

Μετά από την παρτίδα ο Αντωνιάδης δηλώνει:
«Μέχρι τώρα είχα λίγες ευκαιρίες να αντιμετωπίσω παίχτες πρώτης σειράς, έχω όμως μελετήσει πολύ. Αρχικά με το εξαιρετικό ΑΒΓ του σκακιού (ABC des Echécs) του Preti, κι έπειτα ακολουθώντας πιστά τις σοφές συμβουλές του δόκτορα Τάρας, τον οποίο θεωρώ έναν από τους καλύτερους σχολιαστές της εποχής μας, και του οποίου είμαι ένθερμος μαθητής».

Ο Ευγένιος Αντωνιάδης γεννήθηκε το 1870 στην Κωνσταντινούπολη και εκδήλωσε από πολύ νωρίς την κλίση του για την αστρονομία. Από την εφηβική του κιόλας ηλικία παρατηρούσε με ένα μικρό τηλεσκόπιο τους ουρανούς, έφτιαχνε σχέδια με τα όσα έβλεπε, και τα έστελνε στην Γαλλική Αστρονομική Εταιρεία. Τα σχέδιά του ήταν τόσο καλοφτιαγμένα που γρήγορα προσέλκησαν το ενδιαφέρον του διάσημου αστρονόμου της εποχής Καμίλ Φλαμαριόν, ο οποίος τον κάλεσε στο Παρίσι το 1893 και, απ’ ό,τι φαίνεται, γρήγορα τον έκανε βοηθό του. Το ενδιαφέρον του Αντωνιάδη, όπως και του δασκάλου του, εστιαζόταν κυρίως στον πλανήτη Άρη.

Ο χάρτης Αντωνιάδη και Φλαμμαριόν του Άρη (1896)

Είμαστε στην εποχή που η θεωρία Σκιαπαρέλλι-Λόουελ για την ύπαρξη καναλιών στον Άρη κυριαρχεί παγκοσμίως. Ο Αντωνιάδης τη συμμερίζεται και αυτός και συνεχίζει να την υποστηρίζει μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα. Όμως από το 1902 περίπου η άποψή του έχει αρχίζει να αλλάζει και δεν διστάζει να την ανακοινώσει, ερχόμενος πλέον σε αντίθεση με τη μεγάλη πλειοψηφία των συναδέλφων του. Ώσπου φτάσαμε στη μεγάλη ανακάλυψη του 1909.
Ο Αντωνιάδης συνέχισε να ασχολείται με την αστρονομία για πολλά χρόνια ακόμα. Το 1930 εκδίδεται το βιβλίο του La Planète Mars. Φεύγει από τη ζωή το 1944. Προς τιμήν του έχει δοθεί το όνομά του σε έναν κρατήρα του Άρη και έναν της Σελήνης.

Ο κρατήρας της Σελήνης που έχει το όνομά του

Στο παρακάτω διάγραμμα βλέπουμε την τελική φάση μιας παρτίδας του Αντωνιάδη που παίχτηκε το 1900 στο Παρίσι. Ο Αντωνιάδης παίζει με τα Μαύρα εναντίον ενός ερασιτέχνη:

Η παρτίδα συνεχίστηκε 32…Πxε5 33 Αxε8 Πxε1+ 34 Ρθ2 Αε4 και τα Λευκά εγκατέλειψαν.

Το 1909 κυκλοφορεί η φήμη ότι ο Αντωνιάδης έχει συναντήσει στην Αθήνα τους καλύτερους Έλληνες παίχτες της εποχής. Όμως ο Π. Γάσπαρης, ανάμεσα σε άλλους, το αρνείται. Αυτή είναι άλλη μια πληροφορία, δημοσιευμένη μάλιστα στο έγκυρο σκακιστικό περιοδικό La Stratégie, η οποία επιβεβαιώνει ότι ο Γάσπαρης είναι ο κορυφαίος ίσως σκακιστής στην Ελλάδα.

Πηγές:
Wikipedia, λίγα βιογραφικά
Οι σελίδες του Edward Winter, με παρτίδες, φωτογραφίες και πληροφορίες για τη σκακιστική του δραστηριότητα.
Άρθρο του William Sheehan σχετικό με την ιστορία της παρατήρησης του πλανήτη Άρη.
The life and times of E.M. Antoniadi, 1870-1944. Part I: an astronomer in the making
The life and times of E.M. Antoniadi, 1870-1944. Part II: The Meudon years
Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα